Khi Ngân hàng Trung ương Nhật Bản (BOJ) dần từ bỏ lãi suất âm và bắt đầu chu kỳ tăng lãi suất, lợi suất trái phiếu bị kìm nén trong thời gian dài đã nhanh chóng phục hồi, gây áp lực trực tiếp lên giá trái phiếu. Trong cơn đau chuyển đổi lãi suất này, bảng cân đối kế toán của ngành bảo hiểm Nhật Bản là nơi chịu ảnh hưởng nặng nề nhất. Dữ liệu mới nhất cho thấy, bốn ông lớn nhân thọ gồm Nippon Life, Dai-ichi Life, Sumitomo Life và Meiji Yasuda Life, quy mô lỗ chưa thực hiện từ trái phiếu chính phủ Nhật Bản mà họ nắm giữ đã tiến sát mốc 15 nghìn tỷ yên, tương đương gần 100 tỷ USD, và con số này vẫn đang tăng với tốc độ khoảng 7% mỗi quý.

Nguyên nhân gốc rễ của những khoản lỗ sổ sách khổng lồ này nằm ở lượng lớn trái phiếu chính phủ kỳ hạn dài mà các tổ chức tài chính Nhật Bản đã tích lũy trong thời gian dài NHTW thực hiện chính sách nới lỏng quyết liệt. Giờ đây, khi chính sách tiền tệ đảo chiều, định giá của các lô trái phiếu cũ đương nhiên đối mặt với áp lực điều chỉnh. Tuy nhiên, xét từ hoạt động thực tế, các doanh nghiệp bảo hiểm này thường áp dụng chiến lược nắm giữ đến ngày đáo hạn để phù hợp với các khoản nợ bảo hiểm dài hạn, cộng với việc môi trường lãi suất cao thực chất làm giảm giá trị hiện tại của nghĩa vụ chi trả bảo hiểm trong tương lai, do đó chưa gây ra khủng hoảng khả năng thanh toán thực chất trong ngắn hạn.

Điều thực sự khiến thị trường căng thẳng không phải là những con số sổ sách tĩnh, mà là những nguy cơ thanh khoản tiềm ẩn. Một khi môi trường vĩ mô thay đổi dẫn đến việc người mua bảo hiểm ồ ạt hủy hợp đồng, các công ty bảo hiểm sẽ buộc phải bán tháo trái phiếu trước khi đáo hạn, khi đó khoản lỗ chưa thực hiện trên sổ sách sẽ hoàn toàn chuyển thành lỗ thực tế, từ đó gây ra cú sốc thứ cấp cho thị trường trái phiếu Nhật Bản. Đây cũng chính là hình ảnh thu nhỏ của việc BOJ hiện đang sa lầy trong vũng lầy chính sách. Đối mặt với áp lực lạm phát cao và kỳ vọng đồng yên mất giá, lẽ ra NHTW phải tiếp tục thắt chặt chính sách tiền tệ, nhưng những rạn nứt ngày càng hiển hiện trong hệ thống tài chính khiến mỗi bước tăng lãi suất đều như đi trên dây. Làm thế nào để tìm kiếm sự cân bằng giữa kiểm soát lạm phát, ổn định tỷ giá và phòng ngừa rủi ro tài chính đã trở thành một bài kiểm tra nghiêm khắc đặt ra cho các nhà hoạch định chính sách.

Lợi suất trái phiếu chính phủ Nhật Bản tăng liên tục không chỉ gây xáo trộn thị trường trong nước mà hiệu ứng lan tỏa cũng đang âm thầm mở rộng ra toàn cầu. Biến động mạnh mẽ của chênh lệch lãi suất đang chi phối thần kinh định giá của đồng USD, đồng yên và các loại tài sản rủi ro. Nếu các nhà đầu tư thể chế Nhật Bản buộc phải điều chỉnh danh mục phân bổ tài sản nước ngoài khổng lồ của mình do áp lực thanh khoản trong nước, dòng chảy của các tài sản như trái phiếu chính phủ Mỹ và Bitcoin cũng sẽ chịu ảnh hưởng trực tiếp.